Dolu Nasıl Oluşur?

Dolu, kışın değil fırtınada düşer. NOAA'nın Ulusal Şiddetli Fırtınalar Laboratuvarı'nın (NSSL) tanımı bunu doğrudan söyler: "Dolu, gök gürültülü fırtına yukarı akımları içinde oluşan katı buz yağışıdır."^[1]

Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün (MGM) sözlüğü daha ayrıntılı bir tanım verir: dolu, "Cumulonimbus gibi konvektif bulutlardan yere düşen, farklı şekil ve büyüklüğe sahip, topa benzer veya düzensiz parçalar halindeki sert buz şeklindeki yağış türü"dür. Aynı maddeye göre bu yağışın dolu sayılması için "çapının 5 mm. veya daha fazla olması gerekir" ve büyüklükler "zaman zaman greyfurt büyüklüğüne ulaşabilir".^[2]

Dolu, sulusepken ve kar değildir

Aradaki ayrım oluşum yerindedir. NSSL'nin eski bilgi notu bunu net koyar: sulusepken (sleet), yağmur damlalarının bulut içinde değil düşerken donmasıyla oluşur ve bir fırtına yukarı akımı gerektirmez. Dolu ise yalnızca gök gürültülü fırtınadan gelir, çünkü buz parçalarını düşmekten alıkoyan şey fırtınanın yukarı akımıdır.^[3]

Amerikan Meteoroloji Derneği'nin sözlüğü buz peletlerini (ice pellets) "5 mm'den küçük çaplı, saydam ya da yarı saydam buz taneleri" olarak tanımlar; ABD'de bu terim hem sulusepkeni hem küçük doluyu kapsar. Sulusepken, yağmur damlalarının ya da kısmen erimiş kar tanelerinin yere yakın donma altı bir katmanda donmasıyla oluşan "genellikle berrak, yuvarlak, katı buz taneleri"dir.^[4]

Oluşum: yukarı akım, aşırı soğumuş su, çekirdek

NSSL'ye göre dolu taneleri, yağmur damlaları fırtına yukarı akımlarıyla dondurucu havaya taşındığında oluşur; tane büyürken sıvı damlacıklar ona çarpıp yüzeyinde donar. Büyümeyi sağlayan şey aşırı soğumuş sudur: "Dolu taneleri aşırı soğumuş su damlalarıyla çarpışarak büyür." Aşırı soğumuş su, buz kristalleri, donmuş yağmur damlaları, toz ya da başka bir çekirdekle temas ettiğinde donar.^[1][5]

NSSL'nin tahmin sayfası gerekli koşulları dört başlıkta toplar: derin nemli konveksiyon, yeterli yukarı akım, yeterli aşırı soğumuş su ve üzerinde büyüyeceği bir çekirdek (buz, kar veya toz). Aynı sayfanın temel kuralı kısadır: "Yukarı akım güçlendikçe dolu tanesi daha büyük olabilir."^[6] Tane, yukarı akım onun ağırlığını artık taşıyamadığında düşer.^[1]

MGM'nin bir sempozyum bildirisi oluşum bölgesini de verir: dolu oluşumu kümülonimbus bulutu içinde 0 ile -40 °C arasındaki bölgede gerçekleşir. Büyük çaplı dolu için bulut içinde geniş bir alandan yukarı seviyelere hızlı hareket, donma seviyesinin üzerine nem taşınımı ve fırtınanın uzun ömürlü olması gerekir.^[7]

Neden katmanlı?

Bir dolu tanesini ikiye böldüğünüzde soğan gibi katmanlar görürsünüz. NSSL'ye göre bunun nedeni donma hızıdır: tane çarpan su anında donarsa bulanık (opak) buz, yavaş donarsa berrak buz oluşur. Değişen sıcaklık ve sıvı su koşulları tanede berrak ve bulanık buz katmanları yaratır.^[1]

NWS'nin eğitim materyali bu iki büyüme biçimini adlandırır. Islak büyümede süreç yavaştır, hava kabarcıkları kaçar ve berrak buz katmanı oluşur; kuru büyümede kabarcıklar donarak yerinde kalır ve bulanık buz çıkar. İkisinin birlikte yaşanması dolunun katmanlı görünümünü verir.^[8] Tane yukarı akım içinde inip çıkarsa bu katmanlar çoğalır.^[5]

Boyut, yukarı akım hızı ve düşme hızı

Bu tablo NWS'nin JetStream eğitim materyalinden alınmıştır.^[8] Düşme hızları için NSSL dört aralık verir: 2,5 cm'den küçük taneler 9-25 mph (yaklaşık 14-40 km/sa), 2,5-4,4 cm arası 25-40 mph (40-64 km/sa), 5-10 cm arası 44-72 mph (71-116 km/sa); 10 cm'den büyük tanelerin "100 mph'in üzerinde" düşmesi mümkündür.^[1] Eski bir NSSL notu tek bir örnek de verir: 1 cm'lik dolu yaklaşık 9 m/s, 8 cm'lik ve 0,7 kg'lık dolu 48 m/s (171 km/sa) ile düşer.^[5]

Boyut eşiği de kurumsal olarak tanımlıdır: NSSL'ye göre ABD'de "çeyreklik boyu ve üstü" (1 inç, yani 2,54 cm) dolu "şiddetli" sayılır. NSSL ayrıca 5 cm ve üzeri dolunun genellikle süpersel fırtınalarla ilişkili olduğunu belirtir.^[1][6]

Dünya rekorları

ABD rekoru 23 Temmuz 2010'da South Dakota'nın Vivian kasabasında (Lyman County) ölçüldü: çap 8,0 inç (yaklaşık 20,3 cm), çevre 18,625 inç (yaklaşık 47,3 cm), ağırlık 1 lb 15 oz (yaklaşık 0,88 kg). Önceki çap rekoru 7,0 inç ile 22 Haziran 2003'te Aurora, Nebraska'ya; ağırlık rekoru 1,67 lb ile 3 Eylül 1970'te Coffeyville, Kansas'a aitti.^[9]

Dünya Meteoroloji Örgütü'nün (WMO) en ağır dolu kaydı ise 1,02 kg ile 14 Nisan 1986'da Bangladeş'in Gopalganj bölgesinden gelir. WMO sayfası o dolu fırtınasında 92 kişinin öldüğünü belirtiyor; tanenin çapı verilmemiş.^[10]

Mevsim ve coğrafya

ABD'de en çok gök gürültülü fırtına Florida'da olur, ama en çok dolu fırtınası Nebraska, Colorado ve Wyoming'de görülür. Bu üç eyaletin buluştuğu bölgeye "dolu kuşağı" (hail alley) denir ve yılda ortalama 7-9 dolu günü yaşanır. Nedeni yükseltidir: yüksek ovalarda donma seviyesi yere çok daha yakın olduğu için dolu erimeden yere ulaşır.^[11][1]

Günün saati de rastgele değil. NWS Cheyenne'in kendi bölgesi için derlediği istatistikte dolu mevsiminin zirvesi Haziran'dadır, Temmuz sonunda ikinci bir tepe görülür; dolu raporları en çok öğleden sonra geç saatlerde ve akşamüstü, en sık yerel saat 16:00 civarında gelir.^[12] Bu bulgu yalnızca o bölge içindir, genel bir kural olarak okunmamalıdır.

Türkiye'de dolu

Burada iki MGM kaynağı farklı vurgu yapıyor ve bunu olduğu gibi aktarmak gerekir. MGM sözlüğü dolunun kış yağışı değil yaz yağışı olduğunu söyler; gerekçesi, "dolunun hiçbir zaman yer sıcaklığının donma seviyesinin altında olduğu zaman yağmadığı"dır.^[2] MGM'nin tarımsal dolu zararı üzerine yayını ise "dolu, genellikle ilkbahar ve sonbahar aylarında görülür" der; daha çok kara ikliminde ve sıcak günlerde oluştuğunu, tanelerin genellikle 5-50 mm çapında olduğunu ve yağışın 5-10 dakika gibi kısa sürdüğünü belirtir.^[13]

Aynı yayın tarımsal etkiyi de anlatır: zarar fizikidir, meyve, yaprak ve sürgünleri etkiler; tahılda yaprak ve sap kırılır ya da yatar; çilek ve dut gibi meyveler tamamen bozulabilir. Dolu zararı 5363 sayılı Tarım Sigortaları Kanunu kapsamında sigortalanabilir.^[13]

Dolu önlenebilir mi?

WMO'nun hava değişikliği (weather modification) bildirisi bu konuda ölçülü konuşuyor. Buzlandırıcı tohumlama, "dolu hasarını azaltma girişimiyle" birçok bölgede hâlâ kullanılıyor ve bazı projeler dolu boyutunda azalma bildirmiş; ancak bildiriye göre dolu fırtınalarını tohumlama deneyleri bu kavramları ikna edici biçimde kabul etmek için "henüz yeterli değil". Aynı belgede, higroskopik çekirdeklerle tohumlamanın "kanıtlanabilir sonuç vermediği", dolu topları ve iyonizasyon yöntemlerinin bulut ölçeğinde etkisine dair "bilimsel kanıtın hâlâ eksik olduğu" yazılıdır.^[14]

MGM'nin tarım yayını pratik tarafı ekler: dolusavar topu oluşmuş dolu tanesine karşı etkili değildir, en az 20 dakika önce çalıştırılmalıdır; dolusavar roketi buz çekirdeği enjekte eder ama radar olmadan verimli kullanılamaz; dolu ağları ise pahalıdır.^[13]

Dolu sırasında ne yapmalı?

NWS'nin şiddetli fırtına tavsiyeleri doluyu da kapsar. Evde şiddetli fırtına uyarısı alındığında güvenli bölgeye geçin. Okulda ya da iş yerinde hasar verici rüzgâr veya büyük dolu yaklaşıyorsa pencerelerden uzak durun; kafeterya ve spor salonu gibi geniş açık alanlara gitmeyin. Dışarıdaysanız hemen sağlam bir binaya girin: "Barakalar ve depo yapıları güvenli değildir" ve ağaç altına sığınmak ölümcül olabilir. Araç dışarıda kalmaktan güvenlidir, ama zaman varsa en yakın güvenli barınağa gidin.^[15] NSSL de rüzgârla sürüklenen dolunun insan ve hayvanlarda ciddi yaralanma veya ölüme yol açabileceğini belirtir.^[1]

Yaygın yanlış bilgiler

• "Dolu donmuş yağmurdur." Değil. Donmuş yağmur damlası sulusepkendir ve düşerken donar; dolu, fırtına yukarı akımında katman katman büyür.^[3][4]
• "Dolu kış yağışıdır." MGM dolunun yer sıcaklığı donma seviyesinin altında olduğunda yağmadığını, bu yüzden kış değil yaz yağışı olduğunu belirtiyor.^[2]
• "Bulut tohumlamasıyla dolu bitirilir." WMO'ya göre dolu önleme konusundaki deneyler bu kavramları ikna edici biçimde kabul etmek için yeterli değil.^[14]
• "Büyük dolu için çok soğuk hava gerekir." Tersine, büyük dolu güçlü yukarı akım gerektirir; akım ne kadar güçlüyse tane o kadar büyüyebilir.^[6]

İlgili içerikler

• Bulut Nedir? Nasıl Oluşur? Özellikleri ve Çeşitleri Nelerdir?
• Atmosfer Nedir? Özellikleri ve Katmanları Nelerdir?
• Sel Nedir? Nedenleri, Sonuçları, Çeşitleri ve Önleme Yolları Nelerdir?
• Türkiye’de İklim Tipleri ve Özellikleri
• Gökkuşağı Nedir? Nasıl Oluşur? Özellikleri ve Çeşitleri Nelerdir?