Hayvanlar

Kış Uykusu (Hibernasyon) Nedir? Hangi Hayvanlar Yatar?

Kış uykusu derin bir uyku değil; vücut sıcaklığının, metabolizmanın ve kalp atışının denetimli biçimde düşürülmesidir. Hayvan bütün kışı kesintisiz uyumaz, aralıklarla ısınıp tekrar iner.

Yazar

Yayınlanma
Okuma
yaklaşık 4 dk

Kısa cevap

Kış uykusu (hibernasyon), hayvanın vücut sıcaklığını, metabolizma hızını, kalp atışını ve solunumunu denetimli biçimde düşürerek kışı az enerjiyle geçirmesidir. Kesintisiz bir uyku değildir: torpor adı verilen düşük metabolizma dönemleri, aralıklı uyanışlarla bölünür. Bu uyanışlar enerji açısından pahalıdır ama bağışıklık tepkisi gibi işlevler için gereklidir.

Öne çıkan bilgiler

  • Kış uykusu, torpor dönemlerinin aralıklı uyanışlarla bölündüğü bir döngüdür; kesintisiz uyku değildir.
  • Kuzey kutbu yer sincabında vücut sıcaklığı −2,9 °C'ye kadar inebilir ve hayvan donmadan uyanabilir; kanda antifriz molekülü bulunmaz.
  • Aynı türde kış uykusuna girişte kalp atış hızı %90'dan fazla, vücut sıcaklığı %70 düşer.
  • Kış uykusundaki yer sincaplarında oksijen tüketimi, etkin dönemdekinin %1'i kadar düşük olabilir.
  • Amerika siyah ayısı metabolizmasını bazal hızın %25'ine indirir ama vücut sıcaklığını 30–36 °C arasında tutar; kalp atışı 55'ten 9 atım/dakikaya kadar inebilir.
  • Serbest yaşayan bir dişi ayıda kış uykusu kalp atışı ortalaması 20–25, en düşük 10 atım/dakika ölçülmüştür; temmuzdaki gündüz ortalaması 95'tir.
  • Aralıklı uyanışlar işlevseldir: yer sincapları bağışıklık tepkisini yalnızca ısındıklarında başlatabilir.

"Kış uykusu" adı yanıltıcı: olan şey uzun bir uyku değil, canlının kendi metabolizmasını neredeyse durdurmasıdır. Ölçülen değerler bunu çarpıcı biçimde gösteriyor.

Kış uykusu nedir?

Kış uykusu, hayvanın vücut sıcaklığını, metabolizma hızını, kalp atışını ve solunumunu denetimli biçimde düşürerek kışı az enerjiyle geçirmesidir. Düşük metabolizma dönemlerine torpor denir ve bu dönemler aralıklı uyanışlarla bölünür.

Kuzey kutbu yer sincabında (Urocitellus parryii) ölçülen değerler sınırları gösteriyor: hayvan vücut çekirdek sıcaklığı −2,9 °C'ye kadar inmiş hâlde donmadan kalabiliyor ve kendiliğinden uyanabiliyor; şubat ortalamaları vücut sıcaklığı −1,9 °C ve yuva toprağı −6 °C olarak kaydedilmiş, kan plazmasında hiçbir antifriz molekülü bulunmamıştır.[1]

Aynı türde laboratuvar koşullarında ortam −4,3 °C'ye indirildiğinde göğüs sıcaklığı 0 °C'nin üzerinde kalırken kolon sıcaklığı −1,3 °C'ye inmiştir.[1] Bu hayvanlar, ortam −26 °C'ye indiğinde dahi torporu sürdürebilir; bunu, en düşük torpor metabolizma hızlarının 36 katına çıkan bir ısı üretimiyle yaparlar. Karşılaştırma için altın mantolu yer sincabı yalnızca −8 °C'ye kadar dayanabilmekte ve 13,5 kat artış göstermektedir.[2]

Ölçülmüş değerler: metabolizma nereye iner?

Kış uykusunda ölçülen fizyolojik değişimler
TürÖlçüm
Kuzey kutbu yer sincabıGirişte kalp atışı %90'dan fazla, vücut sıcaklığı %70 düşer[3]
Yer sincapları (genel)Oksijen tüketimi etkin dönemin %1'i kadar düşebilir[4]
Yer sincabı böbreğiBöbrek temizleme yarı ömrü 47,8 dakikadan 7.103 dakikaya çıkar (97–149 kat yavaşlama)[4]
Amerika siyah ayısıMetabolizma bazalin %25'i; vücut sıcaklığı 30–36 °C; kalp atışı 55'ten 9'a[5]
Büyük kahverengi yarasaTorporda 10–150 dakika süren solunum durmaları[6]
Avrupa kirpisiEnerjinin %91–92'si yağdan, %8–9'u proteinden; enerji harcaması 20 °C'de 2,54 W/kg, 5 °C'de 1,07 W/kg[7]

Uyanış sırasında vücut sıcaklığı 1 °C'den 40 °C'ye yükselir; kahverengi yağ dokusundaki ısı üretimi kış aylarında zirve yapar ve son uyanıştan sonra azalır.[8] Kalp, vücuttan önce hazırlanır: uyanışta kalp atışı vücut sıcaklığından yaklaşık iki saat önce yükselmeye başlar.[3]

Ayılar gerçekten kış uykusuna yatar mı?

Bu sorunun cevabı ölçütlere bağlı ve iki taraf da kısmen haklı. Metabolik ölçütlere göre yatarlar: Amerika siyah ayısı metabolizmasını bazal hızın %25'ine indirir, kalp atışı 55'ten 9 atım/dakikaya kadar iner, 5–7 ay boyunca yemeden içmeden ve dışkılamadan durur; düşük metabolizma hızı uyanıştan sonra üç haftaya kadar sürer.[5] Altı yıl boyunca izlenen serbest yaşayan bir dişi ayıda kış uykusu kalp atışı ortalaması 20–25, en düşük 10 atım/dakika ölçülmüş; temmuzdaki gündüz ortalaması ise 95 olmuştur.[9]

Farkları ısıda: ayının vücut sıcaklığı 30–36 °C aralığında kalır, yer sincabı gibi ortam sıcaklığına yakın değerlere inmez.[5][1]

Beklenmedik örnekler

  • Tropik bir primat: Yağ kuyruklu cüce lemur (Cheirogaleus medius), ortam sıcaklığı 30 °C'yi aşmasına karşın ağaç oyuklarında yedi ay kış uykusuna yatar. Yalıtımı kötü oyuklarda vücut sıcaklığı ortamla birlikte 10–30 °C arasında dalgalanır ve kendiliğinden uyanış görülmez; iyi yalıtımlı ağaçlarda ise sıcaklık 25 °C civarında kalır ve düzenli uyanışlar olur.[10][12]
  • Tek "kış uykusuna yatan" kuş: Çöl çobanaldatanı (Phalaenoptilus nuttallii). Ortalama torpor süresi 122 saat (91–164 saat aralığı); gölgede kalan bir birey 45 gün hareketsiz kalmış ve bu süre içinde 8 kez etkin biçimde ısınmıştır.[13]
  • En uzun süre: Yediuyur (Glis glis) kış uykusu sezonunu 11,4 aya kadar uzatabilir ve 24 bireye kadar varan gruplar hâlinde kümelenir.[14]
  • Kirpilerde değişkenlik: İngiltere'de izlenen yabani kirpilerde kış uykusuna başlama tarihleri bireyler arasında 93 güne, bitiş tarihleri 47 güne kadar farklılık göstermiştir.[15]

Uyandırmak neden zararlı?

Aralıklı uyanışlar kış bütçesinin en pahalı kısmıdır; her uyanış depolanmış yağdan büyük pay götürür. Buna karşılık işlevseldir: yer sincaplarında bağışıklık tepkisinin başlatılabilmesi için ısınmak gerekir.[16]

Gereksiz uyanışların bedeli sahada ölçülmüştür. Beyaz burun sendromu, 2012 itibarıyla 5,5 milyondan fazla kış uykusundaki yarasanın ölümüne yol açmıştı; hastalıklı küçük kahverengi yarasalar sağlıklı olanlardan daha sık uyanmış ve uyanış sayısı ölüm tarihini anlamlı biçimde öngörmüştür.[17] ABD ve Kanada'daki 200'den fazla alanda 1995–2018 arasında üç yarasa türünde %90'ı aşan azalma kaydedilmiş; müdahale ekibi bazı alanlarda ölüm oranını %90–100 olarak bildirmiştir.[18][19][20]

Pratik sonuç: kışın bir kirpi, yarasa ya da başka bir hayvanı uyku yerinde bulursanız dokunmamak, taşımamak ve ısıtmamak gerekir. Yaralı olduğundan şüphe ediliyorsa doğa koruma birimine ya da bir veteriner hekime başvurulmalıdır.

İklim değişikliğinin etkisi

Kış uykusu takvimi iklime bağlı olduğu için değişen kışlar bu türleri doğrudan etkiliyor. Bir projeksiyon çalışması, kışların 1,4–41 gün kısalması ve 0,11–2,3 °C ısınmasının adi akşamcı yarasasının (Nyctalus noctula) kış uykusu alanını 78–732 km kaydırdığını ve 2100'e kadar %5,8–14 genişlettiğini bildiriyor.[21] Ters yönde bir örnek de var: kır dağ sıçanının (Marmota caligata) 2007–2016 arasında %74 azalması, en iyi biçimde kış uykusu sırasında yalıtıcı kar örtüsü olmadan soğuğa maruz kalmayla açıklanmıştır.[22] Yani yalnızca sıcaklık değil, kar örtüsünün kaybı da belirleyici.

Türkiye'de kış uykusuna yatan türler

Türkiye'de de kış uykusuna yatan kemirgenler bulunuyor. Orman yediuyuru (Dryomys nitedula) ve Anadolu dağlarına özgü yünlü yediuyur (Dryomys laniger) ülke genelinde yayılış gösterir; 2025'te yayımlanan bir çalışma Türkiye'deki orman yediuyuru popülasyonlarını beş hat hâlinde ayırır: Trakya, Karadeniz bölgesi, batı/orta Anadolu, kuzeydoğu Anadolu ve doğu Anadolu.[23] Orman yediuyurunun kış uykusuna uyumu moleküler düzeyde de gösterilmiştir: hemoglobininde Bohr, klorür, fosfat ve sıcaklık etkilerinin azalması, düşük vücut sıcaklığında oksijen bağlamaya ve uzun solunum durmalarına uyum olarak yorumlanır.[24]

İlgili içerikler

Sık sorulan sorular

Kış uykusu (hibernasyon) nedir?
Hayvanın vücut sıcaklığını, metabolizma hızını, kalp atışını ve solunumunu denetimli biçimde düşürerek kışı az enerjiyle geçirmesidir. Düşük metabolizma dönemlerine torpor denir ve bu dönemler aralıklı uyanışlarla bölünür. Ölçülen uç örnekler çarpıcıdır: kuzey kutbu yer sincabında vücut sıcaklığı −2,9 °C'ye kadar inebilir, oksijen tüketimi etkin dönemin %1'ine düşebilir.
Ayılar gerçekten kış uykusuna yatar mı?
Metabolik ölçütlere göre yatarlar: Amerika siyah ayısı metabolizmasını bazal hızın %25'ine indirir, kalp atışı 55'ten 9 atım/dakikaya kadar iner ve 5–7 ay boyunca yemeden içmeden durur. Farkı ısıdadır: vücut sıcaklığı 30–36 °C aralığında kalır, yer sincabı gibi ortam sıcaklığına inmez. Serbest yaşayan bir dişi ayıda kış uykusu kalp atışı ortalaması 20–25, en düşük 10 atım/dakika ölçülmüştür.
Kış uykusundaki hayvan bütün kış uyur mu?
Uyumaz. Kış uykusu, torpor dönemlerinin aralıklı uyanışlarla bölündüğü bir döngüdür. Çöl çobanaldatanında gölgede 45 gün hareketsiz kalan bir birey bu süre içinde 8 kez etkin biçimde ısınmıştır. Uyanışlar enerji açısından pahalı olmasına karşın işlevseldir: yer sincaplarında bağışıklık tepkisinin başlatılabilmesi için ısınmak gerekir.
Kış uykusundaki bir hayvanı uyandırmak zararlı mıdır?
Zararlıdır. Her uyanış depolanmış yağdan büyük pay götürür ve kış bütçesinin en pahalı kısmıdır. Bunun ölçülmüş kanıtı beyaz burun sendromudur: hastalıklı küçük kahverengi yarasalar sağlıklı olanlardan daha sık uyanmış ve uyanış sayısı ölüm tarihini anlamlı biçimde öngörmüştür; hastalık 2012 itibarıyla 5,5 milyondan fazla yarasanın ölümüne yol açmıştır. Kışın uyku hâlinde bir hayvan bulunursa dokunmamak, taşımamak ve ısıtmamak gerekir.
Kirpiler ve yarasalar kış uykusuna nasıl hazırlanır?
Yağ depolayarak. Avrupa kirpisinde kış uykusu sırasında enerjinin %91–92'si yağdan, %8–9'u proteinden sağlanır; enerji harcaması ortam 20 °C'de 2,54 W/kg iken 5 °C'de 1,07 W/kg'a iner. Yarasalarda ise solunum aralıklı hâle gelir: büyük kahverengi yarasada torpor sırasında 10–150 dakika süren solunum durmaları ölçülmüştür. Başlama ve bitiş tarihleri bireysel olarak çok değişkendir; İngiltere'deki kirpilerde başlama tarihleri arasında 93 güne varan fark bulunmuştur.
Türkiye'de hangi hayvanlar kış uykusuna yatar?
Türkiye'de kış uykusuna yatan kemirgenler arasında orman yediuyuru (Dryomys nitedula) ve Anadolu dağlarına özgü yünlü yediuyur (Dryomys laniger) bulunur. 2025'te yayımlanan bir çalışma Türkiye'deki orman yediuyuru popülasyonlarını Trakya, Karadeniz, batı/orta Anadolu, kuzeydoğu Anadolu ve doğu Anadolu olmak üzere beş hat hâlinde ayırır. Orman yediuyurunun kış uykusuna uyumu hemoglobin düzeyinde de gösterilmiştir.

Kaynaklar

  1. Barnes BM, "Freeze avoidance in a mammal: body temperatures below 0 °C in an Arctic hibernator" (Science 244:1593–5, 1989) — Science / PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  2. Richter vd., "Thermogenic capacity at subzero temperatures" (Physiol Biochem Zool 88:81–89, 2015) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  3. Zanetti vd., "Cardiac Rhythms and Variation in Hibernating Arctic Ground Squirrels" (Physiol Biochem Zool 96:167–176, 2023) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  4. Treat vd., "Glomerular filtration by the kidney nearly arrests during torpor" (J Comp Physiol B 195:645–652, 2025) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  5. Tøien vd., "Hibernation in black bears: independence of metabolic suppression from body temperature" (Science 331:906–9, 2011) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  6. "Apneic oxygen uptake in the torpid bat, Eptesicus fuscus" (J Exp Biol 173:217–27, 1992) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  7. "Protein and lipid utilization during fasting with shallow and deep hypothermia in the European hedgehog" (J Comp Physiol B 164, 1995) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  8. "Non-shivering thermogenesis is differentially regulated during the hibernation season in Arctic ground squirrels" (Front Physiol 14, 2023) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  9. Laske vd., "Six Years in the Life of a Mother Bear" (Sci Rep 7:40732, 2017) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  10. Dausmann vd., "Physiology: hibernation in a tropical primate" (Nature 429:825–6, 2004) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  11. Geiser F, "Metabolic rate and body temperature reduction during hibernation and daily torpor" (Annu Rev Physiol 66:239–74, 2004) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  12. "Hibernation in the tropics: lessons from a primate" (J Comp Physiol B 175:147–55, 2005) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  13. Woods vd., "The avian hibernation enigma" (Oecologia 189:47–53, 2019) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  14. Ruf & Bieber, "Physiological, Behavioral, and Life-History Adaptations in the Edible Dormouse" (Front Physiol 11:423, 2020) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  15. "Variation in hibernation patterns of a temperate zone mammal" (J Therm Biol 131:104186, 2025) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  16. "Periodic arousal from hibernation is necessary for initiation of immune responses" (Am J Physiol 282, 2002) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  17. Reeder vd., "Frequent arousal from hibernation linked to severity of infection and mortality in bats with white-nose syndrome" (PLoS ONE 7:e38920, 2012) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  18. Cheng vd., "The scope and severity of white-nose syndrome on hibernating bats in North America" (Conserv Biol 35, 2021) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  19. About the disease — White-Nose Syndrome Response Team (erişim: 1 Kasım 2026)
  20. Frick vd., "An emerging disease causes regional population collapse of a common North American bat species" (Science 329:679–82, 2010) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  21. "Shorter and Warmer Winters Expand the Hibernation Area of Bats in Europe" (Ecol Lett 28:e70119, 2025) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  22. "Freezing in a warming climate: Marked declines of a subnivean hibernator after a snow drought" (Ecol Evol 11, 2021) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  23. Çolak vd., "Assessment of Intraspecific Variability in the Forest Dormouse (Dryomys nitedula) and Woolly Dormouse (D. laniger) from Türkiye" (Life 15:660, 2025) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)
  24. "Molecular adaptation to hibernation: the hemoglobin of Dryomys nitedula" (Pflügers Arch 446:46–51, 2003) — PubMed (erişim: 1 Kasım 2026)

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle taslak olarak hazırlanmış; kaynakları ve bilgileri editörümüz tarafından kontrol edilmiştir. Yapay zekâ kullanım politikamız

İlgili yazılar

Hayvanlar

Kuşlar Neden ve Nasıl Göç Eder?

Kuşlar soğuktan kaçmak için göç etmez; besin için gider. Yol bulmak içinse tek bir pusula değil, güneş, yıldızlar, manyetik alan ve koku gibi birden…

REAL Editörlüğü