Mercan Taşı Nedir? Nasıl Oluşur, Özellikleri, Türleri ve Bakımı

Mercan taşı nedir?

Mercan taşı, denizlerde koloniler hâlinde yaşayan küçük hayvanların, yani mercan poliplerinin oluşturduğu iskeletten elde edilir. Bu iskelet kesilip şekillendirildikten ve parlatıldıktan sonra takı ve süs eşyasında kullanılır.^[1] Bu nedenle mercan, inci gibi "organik" değerli malzemeler arasında sayılır; kayaçlarda oluşan minerallerden farklıdır.

Takıda kullanılan değerli mercanların büyük bölümü sekiz dokunaçlı mercanlar (Octocorallia) sınıfındaki Coralliidae ailesine aittir. Bu ailenin en tanınan üyesi, Akdeniz'in kırmızı mercanı Corallium rubrum'dur.^[2] Pasifik'teki bazı türler ise son yıllarda Pleurocorallium cinsine taşınmıştır.^[3] Mercanlar, denizanaları ile aynı hayvan şubesinde (knidliler) yer alır.

Mercan taşı nasıl oluşur?

Değerli mercanlarda polipler, dokularında skleritler denen çok küçük kireç parçacıkları üretir. Kırmızı mercanda dal uçlarındaki skleritler kaynaşarak kolonin sert orta eksenini oluşturur; takıda kullanılan kısım bu eksendir.^[4]

Bu süreç son derece yavaştır. IUCN'ye göre kırmızı mercan kolonileri 100 yıldan uzun yaşayabilir ve yılda yalnızca yaklaşık 0,25 mm kalınlaşır. Tür 5 metreden 800 metrenin altına kadar farklı derinliklerde bulunabilse de kolonilerin çoğu 30–150 m arasındadır.^[5] Yavaş büyüme, aşırı toplanan mercan yataklarının kendini yenilemesini zorlaştırır.

Mercan taşının özellikleri

Değerli mercanın minerali kalsittir; benzer görünen Stylaster mercanları ise aragonitten oluşur.^[6] Sertlik değeri kaynağa göre 3–4 ya da 3,5–4 olarak verilir.^[7][8] Özgül ağırlık ve kırılma indisi değerleri gemoloji kaynaklarına dayanır.^[8][9] Bu sertlik, kuvarsın (7) çok altındadır; mercan takılar diğer taşlarla aynı kutuda taşındığında kolayca çizilebilir.

Mercan türleri ve renkleri

Takı sektöründe mercanlar genellikle iki gruba ayrılır:^[8]

• Kalkerli mercan: Kalsit iskeletlidir; beyaz, pembe ve kırmızı tonlarda bulunur. Açık pembe mercana ticarette "angel skin" (melek teni), koyu kırmızıya "ox blood" (öküz kanı) denir.
• Konkiyolin (organik) mercan: Siyah, kahverengi ve altın renklerde görülür. Siyah mercanların (Antipatharia) iskeleti mineral içermez; kitin ve yaklaşık yarısı proteinden oluşan bir yapıdır.^[10] Özgül ağırlığı yaklaşık 1,34'tür, bu yüzden kalkerli mercandan belirgin şekilde hafiftir.^[8] Piyasada "altın mercan" olarak satılan bazı ürünler ağartılmış siyah mercandır.^[8]

Mercan nereden çıkarılır?

Akdeniz, değerli mercanın en eski kaynağıdır ve burada mercan toplama geleneği 3 bin yıldan eskiye uzanır. İtalya'da Napoli yakınlarındaki Torre del Greco, mercan işçiliğiyle özdeşleşmiş bir şehirdir. Tayvan ve Japonya daha küçük miktarlarda üretim yapar.^[1] ABD'nin Hawaii eyaletinde değerli mercan avcılığı 1983'ten beri federal bir yönetim planına tabidir.^[11] IUCN'ye göre Akdeniz'de bugün ticari olarak toplanan başlıca yataklar Tunus, Yunanistan, Bonifacio Boğazı ile Sardinya'nın batısı ve İspanya kıyılarındadır.^[5]

Mercan koruma altında mı?

Değerli mercanlar, yavaş büyüdükleri ve yoğun biçimde toplandıkları için koruma gündemindedir:

• IUCN: Kırmızı mercan, 2017 tarihli Akdeniz bölgesel değerlendirmesinde "tehlikede" (EN) olarak sınıflandırılmıştır. Son 30 yılda popülasyonun yüzde 30'dan fazla azaldığı tahmin edilmektedir.^[5]
• Türkiye: Kırmızı mercan toplanması 2012'de yayımlanan 2012/65 ve 2012/66 sayılı tebliğlerle yasaklanmıştır.^[5]
• Akdeniz kuralları: Akdeniz Genel Balıkçılık Komisyonu (GFCM) kurallarına göre kırmızı mercan yalnızca dalgıçların el aletleriyle toplanabilir; tarak kullanımı yasaktır, 50 m'den sığ sularda toplama yapılamaz ve dal tabanı en az 7 mm olmalıdır.^[5]
• Avrupa Birliği: Corallium rubrum, Habitatlar Direktifi'nin Ek V listesindedir; yani doğadan alınması denetime tabidir.^[12]
• CITES: Siyah mercanların tamamı 6 Haziran 1981'den beri Ek II'dedir.^[13] Çin'in başvurusuyla Corallium japonicum ve üç Pleurocorallium türü 1 Temmuz 2008'den beri Ek III'tedir.^[3] Kırmızı mercan ise CITES listelerinde yer almaz; tüm değerli mercanların Ek II'ye alınması teklifleri 2007 ve 2010'daki taraflar konferanslarında reddedilmiştir.^[14][15]

CITES listesindeki bir mercanla yapılmış takıyı yurt dışından alırken veya yurt dışına çıkarırken belge istenebilir; seyahatten önce ilgili ülkenin kurallarını kontrol etmek gerekir.

Gerçek mercan nasıl anlaşılır?

Mercan pahalı bir malzeme olduğu için işlem görmüş ve taklit ürünlere sık rastlanır. Mercana uygulanan başlıca işlemler boyama, ağartma, mum emdirme, plastikle sağlamlaştırma ve yüzey kaplamadır.^[7][8] Taklitler arasında cam, plastik, seramik, boyanmış kabuk ve boyanmış kemik bulunur. Boyanmış kemikte, büyütme altında mercanın ağaç halkasına benzeyen büyüme dokusu görülmez.^[16]

Bazı ürünler, mercan kırıntılarının kırmızı epoksiyle birleştirilmesiyle yapılır. Bu kompozitler daha düşük özgül ağırlık (yaklaşık 2,27), düzensiz UV floresansı ve Raman spektroskopisi gibi laboratuvar yöntemleriyle ayırt edilir.^[9] Bu testler evde yapılamayacağı için değerli bir mercan alırken:

• Satıcıdan ürünün doğal olup olmadığını ve işlem görüp görmediğini yazılı olarak isteyin.
• Yüksek fiyatlı parçalarda bağımsız bir gemoloji laboratuvarından rapor talep edin.
• Piyasa fiyatının çok altındaki "doğal kırmızı mercan" tekliflerine şüpheyle yaklaşın.

Mercan taşı bakımı

Gemoloji kaynaklarının önerileri şöyledir:^[7][8]

• Mercanı ısıdan, kimyasallardan, kozmetiklerden, parfümden ve klorlu havuz suyundan uzak tutun.
• Yumuşak ve nemli bir bezle silin; gerekirse ılık sabunlu suyla kısaca durulayın, suda bekletmeyin.
• Ultrasonik ve buharlı temizleyiciler kullanmayın.
• Daha sert taşlarla aynı bölmede saklamayın; çizilmeyi önlemek için ayrı bir kese kullanın.

Kalsit, asitlerle tepkimeye giren bir mineraldir; bu yüzden limon suyu, sirke gibi asidik maddelerin mercanın yüzeyine zarar vermesi beklenir.

Mercanın tarihteki ve kültürdeki yeri

Kırmızı mercan yüzyıllardır takı, tılsım ve sanat eseri yapımında kullanılmıştır.^[5] Antik Yunan mitolojisinde kırmızı mercanın Medusa'nın kanından oluştuğuna inanılırdı; Viktorya döneminde mercan boncuklar kötü ruhlara karşı takılırdı.^[7]

Mercan taşının faydaları var mı?

Mercan taşının enerji verdiği, hastalıkları iyileştirdiği veya ruh hâlini düzelttiği yönündeki iddialar bilimsel olarak kanıtlanmamıştır. Taşlarla şifa üzerine yapılan bir deneyde, sahte kristal tutan katılımcıların da gerçek kristal tutanlarla aynı etkileri bildirdiği görülmüş; araştırmacılar kristal şifasının plasebo etkisinin ötesinde işe yaradığına dair kanıt bulunmadığını belirtmiştir.^[17] Mercan taşının değeri; nadirliğinden, renginden, işçiliğinden ve kültürel anlamından gelir.