Sakarya Meydan Muharebesi: Nedenleri, Seyri ve Sonuçları

Sakarya Meydan Muharebesi ne zaman ve nerede yapıldı?

Sakarya Meydan Muharebesi, 23 Ağustos – 13 Eylül 1921 tarihleri arasında Sakarya Nehri'nin doğusunda yapıldı. Atatürk Araştırma Merkezi (ATAM) ve Kültür ve Turizm Bakanlığı, savaşın "22 gün 22 gece" sürdüğünü belirtir.^[1][2] Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA) ise süreyi "21 gün 21 gece", bitişi 12 Eylül olarak verir.^[3] Fark, çatışmaların hangi günden itibaren sayıldığıyla ilgilidir.

Muharebe, Ankara'nın batısında Polatlı ile Haymana arasında uzanan bir hatta yaşandı.^[2] ATAM, cephenin yaklaşık 100 km genişliğinde olduğunu belirtir; bazı kaynaklarda bu uzunluk 78 km olarak geçer.^[1][4] ATAM, Sakarya'yı "dünya harp tarihinin en uzun meydan muharebesi" olarak niteler.^[1]

Savaşın arka planı

Yunan ordusu 10–24 Temmuz 1921 arasındaki Kütahya–Eskişehir Muharebeleri'nde başarı kazanınca Batı Cephesi zor durumda kaldı.^[5] Mustafa Kemal Paşa, ordunun yeniden toparlanabilmesi için Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilme kararını verdi.^[6] Bu gelişme Ankara'da büyük kaygı yarattı ve Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) olağanüstü bir karar aldı.

• Başkumandanlık Kanunu (5 Ağustos 1921): Meclis, kendi yetkilerini üç ay süreyle Mustafa Kemal Paşa'ya devretti; Başkomutanın emirleri kanun hükmündeydi. Aynı gün Fevzi Paşa (Çakmak) Genelkurmay Başkanlığına getirildi.^[3][7]
• Tekâlif-i Milliye emirleri (7–8 Ağustos 1921): Ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için on emir yayımlandı. Halktan, elindeki yiyecek ve giyecek maddelerinin yüzde 40'ı ve taşıt hayvanlarının yüzde 20'si istendi; alınan mallar için makbuz verildi.^[3][5][6]

Tarafların güçleri

Kaynaklar kuvvet sayılarını farklı verir. Aşağıdaki tablo, Türk ve Yunan kuvvetlerinin toplam mevcudunu gösteren ve başka kaynaklarla da büyük ölçüde örtüşen verilere dayanır:^[5]

Kültür ve Turizm Bakanlığı ise muharebeye giren kuvvetleri Türk tarafında 40 bin piyade ve 4.500 süvari, Yunan tarafında 88 bin piyade ve 300 top olarak verir.^[2] Aradaki fark, toplam mevcut ile doğrudan çarpışan (muharip) mevcut arasındaki ayrımdan kaynaklanıyor olabilir.

Türk tarafında komuta; Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa ve Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa'daydı.^[5][7] Yunan ordusuna Anastasios Papoulas komuta ediyordu; Kral I. Konstantin de cephedeydi.^[8]

Muharebenin seyri

Yunan ordusunun asıl saldırısı 23 Ağustos'ta başladı. İlk çatışmalar Haymana yakınlarındaki Mangal Dağı'nda yaşandı.^[4] Sonraki günlerde Çal Dağı, Beştepe, Karlıtepe ve Duatepe başta olmak üzere pek çok tepe için şiddetli çarpışmalar oldu.^[2] Türk birlikleri Çal Dağı'nı 30 Ağustos gece yarısından itibaren üç gün savundu.^[4]

Yunan ordusu doğuya doğru ilerlemeyi sürdürse de ağır kayıplar verdi ve taarruz gücünü yitirdi. Türk ordusu 10 Eylül'de karşı taarruza geçti.^[5][9] ATAM'a göre Yunan kuvvetleri 13 Eylül'de Sakarya Nehri'nin batısına atıldı.^[10]

"Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır"

Savaşın en bilinen sözü, Mustafa Kemal Paşa'nın savunma anlayışını değiştiren emridir. ATAM'ın yayımladığı Nutuk metninde şöyle geçer:^[10]

"Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça bırakılamaz."

Bu emirle belirli bir çizgiyi (hat) tutmak yerine bütün bir alanın (satıh) savunulması amaçlandı: Bir birlik bulunduğu yerden çekilmek zorunda kalırsa ilk durabildiği noktada yeniden direnecekti. Bazı kaynaklarda cümlenin sonu "terk olunamaz" biçiminde aktarılır.^[5]

Kayıplar

Kayıp rakamları da kaynaklara göre değişir. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Tarım ve Orman Bakanlığı'nın aktardığı verilere göre:^[2][5]

Bazı yabancı kaynaklarda Türk ölü sayısı daha düşük, Yunan ölü sayısı ise yaklaşık 4 bin olarak geçer.^[8]

Sakarya Zaferi'nin sonuçları

• Mareşallik ve Gazi unvanı: TBMM, 19 Eylül 1921'de çıkardığı kanunla Mustafa Kemal Paşa'ya müşir (mareşal) rütbesini ve "Gazi" unvanını verdi.^[11][12]
• Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Doğu sınırını belirleyen antlaşma imzalandı.^[3][12]
• Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Fransa ile antlaşma imzalandı ve güney cephesinde savaş sona erdi.^[3][12]
• Diplomatik etkiler: İtalyanlar Anadolu'dan çekildi; 23 Ekim 1921'de İngiltere ile esir değişimi anlaşması yapıldı. Ukrayna ile 2 Ocak 1922'de bir dostluk antlaşması imzalandı.^[5][12]
• Savunmadan taarruza geçiş: Sakarya'dan sonra Türk ordusu savunmada kalmayı bırakıp taarruz hazırlığına başladı; bu süreç 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz'la sonuçlandı.^[2][3]

Neden "Subaylar Savaşı" denir?

Sakarya'da subay kayıplarının çok yüksek olması nedeniyle muharebe "subay muharebesi" ya da "Subaylar Savaşı" olarak da anılır.^[12] Bazı kaynaklarda subay kaybı oranının yüzde 70–80'e ulaştığı belirtilir.^[9] Savaş için kullanılan bir diğer ad da "büyük kan dökülen savaş" anlamına gelen Melhame-i Kübra'dır; ATAM Dergisi'nde yayımlanan bir makalede bu adın bazı askerî yazarlarca kullanıldığı belirtilir.^[13]

Kronoloji